7
سوزن دوزی سیستان و بلوچستان
سوزن‌دوزی عبارتست از كارهای دست دوزی كه تنها با مدد ازدستانی توانا و فكر خلاق هنرمندان برعرصه‌ی یك پارچه جاودان می‌گردد ، و آنچه ازاین رهگذر برجای می‌ماند تنها حاصل ذوق ،‌سلیقه ،‌ ابتكار و استعداد قابل تحسین هنرمندان این وادی است .

سوزن‌دوزی عبارتست از كارهای دست دوزی كه تنها با مدد ازدستانی توانا و فكر خلاق هنرمندان برعرصه‌ی یك پارچه جاودان می‌گردد ، و آنچه ازاین رهگذر برجای می‌ماند تنها حاصل ذوق ،‌سلیقه ،‌ ابتكار و استعداد قابل تحسین هنرمندان این وادی است .
سوزن‌دوزی را می‌توان عصاره‌ی درددل‌های زنانه و بازتاب خاطرات تلخ و شیرین قومی درطول تاریخ برشمرد ، كه خودآمیزه‌ی ذهنی‌ای ازآهنگ و ریتم حركت دست‌ها گردیده‌است ، و منجر به پدید آمدن آثاری جاندار و جاودانه برتاروپودی سردو بی روح می‌گردد.
تاریخچه‌ی سوزن‌دوزی:
سوزن‌دوزی هنری است با قدمت و سابقه‌ای به بلندای تاریخ سرفراز بلوچستان . ازاین روی بدان بلوچی دوزی‌ هم می‌گویند . هنر- صنعت‌ی ریشه دوانیده درتارو پود زندگی عشیره‌ای منطقه ،‌ بازتاب ذوق و خلاقیت زنان درآئینه‌ی نقوش و طرح‌های جاودانه .
ریشه‌های این هنر را می توان درلایه‌های زیرین تاریخ قومی منطقه یافت ،‌همراه زنان بلوچ ،‌ بی هیچ واسطه هركجا كه ردپایی از زنان بلوچ یافت گردد ،‌ سوزن‌دوزی نیز عظمت خویش را به دیده می‌كشاند .
درحال حاضر درتمام بلوچستان زنان سوزن‌دوز بدین هنر مشغول می‌باشند . ازجمله‌ی عمده ترین مراكز سوزن‌دوزی استان می‌توان به مناطق ذیل اشاره نمود :
اسپكه ( ESPAKE) ، هریدك ( HARIDOK ) ، قاسم آباد ( GASEM ABAD ) ، بمپور ( BAMPUR ) ، نكوچ ( NEKOC ) درشهرستان ایرانشهر .
كوپچ ( KOPC ) ،‌ پیپ ( PEIP ) ،‌ مته سنگ ( MOTESANG ) ،‌ چانف ( CANF ) ،‌ مهنت ( MEHNAT ) درشهرستان نیك شهر .
ایرندگان (‌ IRANDEGAN ) ،‌ مارندگان ( MARANDEGAN ) ،‌ اسماعیل آباد
(ESMAIIL ABAD ) درشهرستان خاش .
گشت (‌ GOST ) ، سوران ( SURAN ) ،‌ جالق ( JALG ) ،‌ كله‌گان (‌ KALEGAN ) درشهرستان سراوان .
و همچنین شهرستان زاهدان .
ازمشهورترین و مرغوبترین نمونه‌های سوزن‌دوزی می‌توان به تولیدات مناطق قاسم‌آباد و نكوچ ایرانشهر و چانف درنیك شهر اشاره كرد . ذكر این نكته نیز ضروری است كه سوزن‌دوزی‌های مناطق شمالی استان ( سرحد ) مشهورتر ازسوزن‌دوزی‌های مناطق جنوبی ( مكران ) می باشد .
ازجمله تفاوت‌های سوزن‌دوزی این دومنطقه باید به رنگ‌های تیره ترو نقوش ریز و پرتر مناطق جنوبی استان درمقابل رنگ‌های روشن با نقوش ساده‌ترسوزن‌دوزی‌های مناطق شمال استان اشاره نمود .
فصل دو :
۱ - مواد اولیه و ابزارآلات :
سوزن‌‌دوزی هنری است كه تنها به سرپنجه‌ی دستانی هنرمند و توانا و به یاری سوزن و نخ شكل می‌گیرد و قلمرو آن را با ماشین و چرخ و … نسبتی نیست .
الف - مواداولیه :
۱ - نخ :
مواد اولیه‌ی سوزن‌دوزی نخ و پارچه است . سوزن‌دوزان برحسب امكانات و سلیقه‌ از نخ دمسه ( D. M .C ) ،‌نخ‌های رنگین ابریشم ،‌ نخ‌های پاكستانی و یا ازنخ‌های ویسكوز دولا ( ماده‌ای است شبیه ابریشم كه هنكام تابانیدن نخ پنبه به جهت استحكام به همراه آن تابیده می‌شود ) . دربعضی از نمونه‌های سوزن‌دوزی ازآئینه نیز استفاده می‌گردد.
۲ - پارچه :
پارچه‌های مورد مصرف نیز عبارتند از گاندی ،‌نساجی مازندران ، فاستونی ، ایران برك و اصولا كلیه‌ی پارچه‌های كتانی و پنبه‌ای كه عموما از بازارهای پاكستان ( به دلیل استحكام ،‌ فراوانی و ارزانی آنها ) تهیه می‌گردد.
پارچه‌هایی كه درسوزن‌دوزی بلوچ مورد استفاده قرار می‌گیرد ،‌ باید دارای دو ویژگی عمده جهت سهولت دوخت باشد .
الف - دارای تار و پودی مشخص باشد .
ب - دارای تار و پودی راست باشد ( كج راه نباشد ) .
ب - ابزاآلات :
ابزار كار سوزن‌دوزی بسیار ساده می‌باشند و عبارتند ازسوزن یا سوچه ( SUCHE ) ،‌ قیچی یا مقراض ( MEGRAZ ) ، انگشتانه یا شستی ( SHASTI ) .
به هر صورت باید اذعان نمود كه اساسا سوزن‌دوزی به شیوه‌ی اصیل و قدیمی آن بادست ،‌ سوزن و نخ صورت می‌گیرد .
انواع روش‌های كار سوزن‌دوزی :
سوزن‌دوزی‌ها به سه نوع پركار‌ ،‌ میان‌كار و كم‌كار تقسیم می‌شوند ، نوع پركار روی پارچه‌های ریز بافت انجام می‌گیرد و تمام سطح قطعه‌ی پارچه‌ی مورد نظر سوزن ‌دوزی می‌شود .
درنوع میان‌كار قسمت بیشتر پارچه سوزن‌دوزی می‌شود و درنوع كم كار فواصل طرح‌ها براساس تشخیص سوزن‌دوز پر می‌گردد.
درمناطق جنوبی استان ( مكران ) درمورد انواع كار تقسیم بندی دیگری نیز وجود دارد ،‌كه عبارتند از :
خرد كار كه سخت‌تراست و نقش‌ها ریزتر و پرتر دوخته می‌شوند با نقشه‌ای خوب .
تویی كه درآن نقش‌ها گشاد و نامرغوب‌تر است و كم كارتر.
برای سوزن‌دوزی‌های پركار ازپارچه‌های پنبه‌ای ریز بافت و برای سوزن‌دوزی‌های كم‌كار و میان‌كار از پارچه‌های درشت بافت استفاده‌ می‌گردد . از تكنیك‌های دوخت نیز می توان به موارد ذیل اشاره نمود :
دور دوزی « برای انتقال طرح بر روی پارچه » .
پردوزی « ظریف دوزی » .
پریوار دوزی .
گراف دوزی « آسان تانكه یا افغانی دوزی » .
آئینه دوزی « پیت دوزی » .
جبك دوزی .
فصل سوم :
نحوه‌ی دوخت :
درابتدا سوزن دوز ازپارچه قطعه‌ای دلخواه را جدا نموده و سپس طرح مورد نظر را بر روی آن منتقل می‌نماید . درادامه با استفاده از روش دوردوزی ، خطوط محیطی طرح را دوخته و آنرا از بقیه‌ی پارچه مجزا می‌نماید .
درادامه با استفاده از یكی از روش‌های دوخت درون طرح مورد نظردوخته می‌گردد ، غالبا سوزن‌دوز به تنهایی به تهیه‌ی محصولات سوزن‌دوزی می‌پردازد . اما اگر به صورت كارگاهی به این امر اقدام نماید . هر سوزن‌دوز تنها یك رنگ را سوزن‌دوزی می‌نماید .
برای آموزش سوزن‌دوزی معمولا از سه تاری شروع و به مرور با دوخت ده تاری این آموزش تكمیل می‌گردد ( منظور از سه‌تاری این است كه سه‌تار از پارچه را گرفته و سوزن را از آن می‌گذرانند و ده‌تاری هم با گرفتن ده‌تار از پارچه شروع می‌شود ).
لباس زنان بلوچی از شش قطعه‌ی سوزن‌دوزی شده تشكیل شده است . از این قطعات آن‌كه برای پیش سینه می‌باشد را جی ( JI ) یا زی ( ZI ) و قطعه‌ی دیگر كه به شكل محراب - پنج ضلعی - بوده و در قسمت پایین پیراهن به صورت عمودی به موازات پیش سینه از كمر پیراهن تا نزدیكی‌های پایین دامن دوخته می شود را اصطلاحا پندول ( PANDUL ) یا گوپتان ( GUPTAN ) می‌نامند دو قطعه نیز زینت بخش سر آستین پیراهن و دو قطعه نیز زینت بخش سرپاچه‌های شلوار زنان بلوچ می‌باشند .
دربعضی از مناطق بلوچستان بدان كریك ( KRIK ) ، بدنك ( BADANOK ) ، جیك ( JIKE ) نیز گفته می‌شود .
فصل چهارم :
نقش‌ها و طرح‌ها :
هنرمند بلوچ می‌كوشد تا واقعیات زندگی ، محیط اطراف ،‌ مردم منطقه و باورهای قومی خویش را درآثارش منعكس و بدین صورت جاودانه نماید .
هنرمندان از موجودات و حیواناتی كه هر روز با آنان سرو كار دارند و جزیی از زندگی آنان می‌باشند نقش می‌زنند . حیواناتی چون بز كه عمده‌ترین وسیله برای امرار معاش خانواده‌ی سوزن‌دوز است ،‌ شتر حیوان نجیب و صبوری كه یار جدا ناشدنی مردم منطقه‌ بوده و كاراترین وسیله‌ی نقل و انتقالات درمحیط منطقه می‌باشد ،‌ نعمتی خدادادی كه درسفال كلپورگان ماندگار گردیده‌‌است . عقرب ، مار و … كه از نوقوش رایج دربلوچستان می‌باشند .
نقوش بلوچستان ،‌ الهام گرفته ازحیوانات و گیاهانی بوده كه به مرور دست خوش تغییر و تحول گشته و به صورت اشكالی هندسی ماندگار گشته‌اند ، كه این خود ( هندسی بودن نقوش ) نیز از ویژگی‌های طرح‌ها و نقش‌های قدیمی ایران و بلوچستان است .
نقش و نگارهای سوزن‌دوزی ، نسل به نسل بوسیله‌ی مادران به دختران آموخته می‌شود و درلایه‌های زیرین ذهن زنان مأوا گزیده و همزاد زنان بلوچستان می‌گردد . هركدام از نقش و نگارها دارای نام و مشخصات جداگانه می‌باشد ، هر جزء نقش هرچند كوچك خود مستقل بوده و دارای رنگ ،‌ شكل و نامی ویژه‌ی خود می‌باشد ، ‌كه همگی درحافظه‌ی قوی زن بلوچ به یادگار سپرده شده است . باری نقش و نگارهای سوزن‌دوزی را می‌توان تجلی گاه آمال و آرزوهای زنان هنرمند بلوچ دانست .آمال و آرزوهایی كه تنها دردنیایی پررمز و راز سوزن‌دوزی تحقق می‌یابد و طبیعت را آنچنان كه می‌طلبد می‌آفریند .
در سوزن‌دوزی گلها به ابعاد و اشكال گوناگون می‌باشند و نقشها نیز اغلب هندسی است و هنرمند بلوچ بدون طرح و الگو و براساس ذهنیات خویش به سوزن‌دوزی می‌پردازد . قرینه سازی درطرح‌ها‌ی سوزن‌دوزی اساس زیبایی شناختی آنان است و اشكالی كه بیشتر هندسی می‌باشند .
عمده‌ترین رنگ‌های بكار رفته در سوزن‌دوزی بلوچستان نیز عبارتند از قرمز ( ۸۰% ) ،‌ سبز ،‌ بنفش ،‌ نارنجی و عموما رنگ‌های تیره و تند كه تنها براساس سلیقه‌ی سوزن‌دوز دركنارهم چیده می‌شوند . ( درسال‌های اخیر با توجه به نظارت و حضور سازمان صنایع دستی تناسبات بین رنگ‌ها و طرح‌ها بیشتر گردیده است ) .
همان گونه كه پیشتر نیز اشاره رفت ،‌ درتمامی خطه‌ی بلوچستان ،‌ درتمام شهرها و روستاهای دورافتاده‌ی این خطه می‌توان زنان و دختران هنرمندی را دید، بدون آن كه برایشان طرحی را رسم كرده باشند ، با انتخاب نخ و پارچه ، طرح ها و نقش‌هایی جسورانه و بدیع می‌آفرینند . طرح‌هاو نقش‌هایی كه برآیند سنتی هزاران ساله می‌باشد و غریب آن كه درنقاط مختلف بلوچستان ،‌ از دركنار هم چیدن این طرح‌ها ،‌آثاری متفاوت را پدیدمی اورند سوزن دوز بلوچ ، با استفاده از تركیب رنگ‌ها ، نقش گل‌ها و بوته‌هایی ،‌ كه تنها دراندیشه و خیال هنرمند ،‌ زاده می‌شود ،‌ می‌پرورد و به تكامل می‌انجامد ،‌ اثری زیبا می آفریند و آدمی متحیر ازآن است كه این همه دركجا ،‌چگونه و توسط كدامین ذهن پویایی پدید آمده ،‌ شكل گرفته و زینت بخش محفل گرم سوزن و نخ پارچه گردیده است .
به عبارت صحیح‌تر این نقش و نگارها برگرفته از زندگی مردم و تجلی گاه آرزوهای زنان هنرمند است . خاستگاه‌ این نقوش ‌ ذهن و تخیل هنرمند ،‌ گل و گیاهان ،‌ ابزاآلات و و سایل زندگی ،‌ عناصر طبیعت ( همچون ماه ،‌ خورشید ،‌ كوه ) و حیوانات منطقه است .
كوچك‌ترین جزء‌ هر طرح و نقش دارای شكل ، ‌رنگ و نامی و ابعاد و اشكال گوناگون است . نقوش سوزن‌دوزی تماما هندسی و بیشتر اشكال مثلث ،‌ لوزی ومستطیل بوده زاویه سازی و قرینه سازی درطرح‌های سوزندوزی اساس زیبایی آنان است .
انواع طرح‌های سوزن‌دوزی عبارتند از:
طرح‌های تاری :
شامل سه تاری ،‌ چهار تاری ،‌ … ده تاری .
طرح‌های گل :
گل پركار ،‌ دانه دار ،‌ گندمی ،‌پركاش ، گل تنك ،‌ كویج ،‌ كیسه دوز ، سراوانی ،‌ …
طرح‌های حاشیه‌ای یا اطراف گل :
چپ و راست كش ، بن ، موسم ،‌ سفید سر ، سرزی‌كش ،‌ چشم سورمه .
علاوه براین طرح‌ها ،‌ طرح‌های دیگری نیز وجود دارد كه یادآور شی و یا موضوعی خاص می‌باشد ،‌ مانند طرح‌های چشم ماهی ، چشم گوساله ،‌ گورچشم ،‌چشم سورمه و…

گلستان گردی
لطفا بر روی نقشه بالا کلیک نمایید
جاذبه های گردشگری
نقشه گلستان
نقشه گلستان
سایر سایت های اداره
تابلوی اعلانات
کلیه حقوق این وب سایت محفوظ می باشد