کد خبر : 9604 تاریخ انتشار : دوشنبه 13 خرداد 1398 11:33

ذکرخنجر؛ نمایش قوم ترکمن

آشنایی با ذکرخنجر؛ نمایش قوم ترکمن


به گزارش روابط عمومی میراث فرهنگی , صنایع دستی و گردشگری شهرستان ترکمن ؛ ذکر خنجر، یك نوع نمایش هنرى رایج در بین تركمن‏هاست و مثل بسیارى از بازیهاى محلى و بومى، ریشه در گذشته دور دارد.


این رقص كه بطور دسته جمعی و با لباس سنتی و خنجر بر كمر صورت می گیرد، حالتی ذكر گونه دارد و برداشتی است عارفانه از حالت و جذبه صوفیان. این رقص بصورت دسته جمعی توسط مردان صورت می گیرد.


تاریخچه‌ی اجرای مراسم رقص ذكر خنجر:


درباره ی ریشه تاریخی این رقص اطلاعات کاملی وجود ندارد، برخی از بزرگان و ریش سفیدان تركمن در توضیحات خود پیرامون رقص خنجر عنوان كرده‌اند كه گویا این رقص با رقص دراویش صوفیان مرتبط بوده است.


پیشینه‌ی اجرای مراسم رقص خنجر آن طور كه بزرگان و ریش سفیدان تركمن صحرا در پاسخ به پرسش‌های نگارنده اذعان داشته‌اند، به حدود سه سده قبل از ظهور اسلام برمی‌گردد. در آن زمان مراسم رقص خنجر به عنوان صرفاً یك آیین نمایشی با مضمونی حماسی اجرا می‌شد. قبایل تركمن به دلیل شرایط زندگی عشایری و ایلاتی كه داشتند همیشه با حیوانات وحشی در مبارزه بودند. لذا قبل از شكار و شروع نبرد با حیوانات وحشی و درنده این مراسم را اجرا می‌كردند تا روحیه گرفته و در مبارزه پیروز شوند. و یا قبل از شكار حیوانات با اجرای این مراسم پیروزی در شكار را تضمین می‌كردند. بنابراین عده‏ اى از كارشناسان و پژوهشگران آداب و رسوم و فرهنگ قوم تركمن، این نمایش هنرى را یك نوع آمادگى كامل براى رزم و مبارزه در گذشته ‏هاى دور مى‏دانند كه طى آن جنگجویان و مبارزان صحرا، پیش از عزیمت به میدان نبرد، شمشیرها را به دست گرفته و با دور هم جمع شدن و چرخیدن و انجام حركات موزون كه با نعره و فریاد همراه بوده، خود را براى نبرد یا مقابله با دشمنان آماده كنند و بعد از آن روانه میدان نبرد مى ‏شوند.


برخی از محققان معاصر رقص خنجر تركمن‌ها را همانند «آیین گوات» (3) در بلوچستان و «آیین زار» (4) در خلیج فارس می‌دانند و این نوع آیین و مراسم را علاج بیماری‌های روحی و روانی می‌دانند. و به ویژه آیین «پرخوانی» (خواندن زیاد اوراد و حرکات نمایشی دست پا) را به «شَمَن» مرتبط می‌سازند. عده ‏اى از محققان «پُرخوانى» یا «پرى خوانى» را اساس و پایه این نمایش هنرى در پیش از اسلام و در دوران شامانیسم مى‏دانند.


براساس این عقیده، شخص پرى‏خوان كه از علم طب سنتى و دانش و تجربه برخوردار است، با گرفتن كارد آتشین بر دست و با انجام حركات تعجب‏انگیز، بیماران روانى را معالجه مى‏كرده است. پرى خوان معتقد بوده است كه اجنه و پریان، فكر و روان شخص بیمار را به اسارت خود درآورده‏اند و بایستى روح او را از زندان اجنه و پریان آزاد كنند تا او بتواند دوباره به زندگى و به كار روزانه‏اش برگردد و به همین مناسبت حركات نمایشى خود را، در حالیكه چند نفر دوتار نواز هم در كنار شخص بیمار نشسته‏اند و آهنگ مى‏نوازند، انجام مى‏دهند تا اینكه این بیمار روحى و روانى مداوا گردد.


درحال حاضر چند گروه نمایش ذكر خنجر در شهرهاى مختلف استان گلستان مثل بندر تركمن ـ گمیشان ـ گنبد ـ كلاله و آق قلا وجود دارند كه از این هنرمندان فقط در مراسم رسمى دولتى استفاده مى‏شود و گاهى نیز از این گروه‏ها در محافل جشن و شادى نیز دعوت مى‏گردد و اصولاً جوانان از اصالت و هویت این آئین مذهبى چندان اطلاعى ندارند. البته مراسم ذكر خنجر با نام «گوش و پرى» نیز در بین زنان تركمن رواج داشته است.


جایگاه ذكر خنجر بعد از رواج دین اسلام:


از مطالعه كتابهاى تاریخى ایران چنین بر مى‏آید كه اسلام در قرون چهارم و پنجم هجرى به تدریج در آسیاى مركزى و در میان اقوام ترك، رواج یافته است، به طوریكه بعدها شهرهاى خیوه، بخارا و سمرقند در كنار مراكز اسلامى آن زمان مثل بغداد و قسطنطنیه یا روم شرقى به عنوان مراكز دینى و علمى در آسیاى مركزى ظاهر مى‏شوند و بعد شرایط اجتماعى و اقتصادى مردم آسیاى مركزى به دنبال ورود فرهنگ اسلامى و عربى دستخوش تحولات مى‏گردد.


«نمایش ذكر» نیز نمى‏توانست به دور از این جریانات اجتماعى باشد و مى‏بایست خود را با تغییرات و تحولات جدید وفق بدهد تا زنده و پایدار بماند. بنابراین این هنر نمایشى براى بقا و دوام خود در مذهب حل مى‏شود و بعد جنبه مذهبى به خود مى‏گیرد و بعدها صرفا به ذكر اللّه‏ و تقرب به خداى یگانه تبدیل مى‏شود.طلاب حوزه‏هاى علمیه شهرهاى بخارا و خیوه و سمرقند در رشد و گسترش ذكر اللّه‏ نقش اساسى داشته‏اند و به دنبال این تلاش‏ها است كه ذكر جایگاه، خود را در جامعه اسلامى آن زمان پیدا مى‏كند و بعدها در بین مردم رونقى بسیار مى‏كند.


مناسبت‏هاى ذكر خنجر:


ترکمن ها رقص نمایشی ذكر خنجر را در مراسم مختلف نظیر جشن و اعیاد و یا جشن های بزرگ قبیله ای اجرا می کنند. امروزه «ذكر» صرفا به خاطر یاد اللّه‏ و تقرب به خالق یكتا و بى‏همتاست. غزلهایى هم كه در اجراى این هنر نمایشى اجرا مى ‏شود، جنبه عرفانى داشته و از اشعار شاعران و عارفان به نام گذشته استفاده مى ‏شود. این آئین مذهبى در زمانهاى قدیم در جشن و عروسى‏ ها ـ مراسم ختنه سوران، تولد فرزند ـ ضیافت گرامیداشت هم سن شدن افراد با طول سالهاى زندگى پیامبر اسلام صلى ‏الله ‏علیه ‏و‏آله ‏وسلم، این آئین را برگزار مى ‏كنند.


شایان ذكر است كه تركمن‏ها هنوز هم وقتى به سن 63 سالگى، یعنى سال عمر پیامبر اسلام، مى‏ رسند جشن مى ‏گیرند. در اصطلاح تركمنى به این آئین مذهبى «آق قویین» یا «آق آش» مى ‏گویند. همچنین آئین هنرى ذكر اللّه‏ در مراسم ضیافت حج رفتن افراد ـ ختم قرآن كریم و موقع برافراشته شدن آلاچیق جدید براى فرزندان متاهل خانواده و… انجام مى‏ شده است.


ذكر خنجر‏ تا پنجاه سال پیش نیز در سطح روستاهاى تركمن نشین با شور و شوق خاصى توسط گروه‏هاى ذكر برگزار مى‏ شده است. اما از آن پس به دنبال استقرار حاكمیت مطلق غربى و نفوذ فرهنگ غربى و عدم حمایت مسئولان زمان كه مانع اشاعه و توسعه فرهنگ بومى و محلى و آئین‏هاى مذهبى بودند، این آئین كم كم همانند بسیارى از آئین‏ها از بین مى ‏رود.


مراسم نمایشی رقص خنجر هنوز هم در بین قبایل مختلف تركمن رواج دارد و امروزه نیز در سراسر مناطق تركمن صحرا، و شهرستان گنبد در مراسم عروسی، جشن «آق آش» (6) و جشن‌های مختلف چون ضیافت حج، ختم قرآن و موقع برپاداشتن آلاچیق و… برگزار می‌گردد.


پرداخت عنصر نمایشی روایت در مراسم رقص خنجر:


داستان:
مراسم رقص خنجر برخلاف برخی آیین‌های نمایشی كه در همین مجموعه‌ی تحقیقی نیز مانند آن را تحلیل و تجزیه كرده‌ایم داستان مستقلی را بیان نمی‌كند؛ بلكه فقط از یك مضمون روایی برخوردار است و خود به تنهایی روایتگر داستان و یا حادثه‌ای خاص نمی‌باشد. در مراسم ذكر خنجر مضامینی چون رشادت‌ها، شجاعت‌ها، دلاوری‌ها، جنگاوری‌های سرداران و قهرمانان تركمن در قالب اشعاری موزون روایت می‌شود. پرخوان همیشه از شجاعتی كه یك سرباز و یا یك جنگ‌جوی تركمن از خود نشان می‌دهد شعر و ترانه می‌سراید و به این ترتیب همیشه داستان و ماجرای دلاوری‌های آنان را روایت می‌كند و به این ترتیب این حماسه‌ها نسل به نسل در اذهان می‌گردد و باقی می‌ماند.


امروزه در این مراسم از غزل‌های عارفانه كه در حمد و ذكر پروردگار سرود شده‌اند استفاده می‌شود.


شخصیت‌:
این رقص نمایشی دارای یك شخصیت اصلی است و آن همان پرخوان یا باغشی هست. باغشی به عنوان كسی است كه با دعا و نیایش خود تلاش می‌كند تا ارتباط گروه همسرا و تماشاگران را با خداوند مستحكم نماید و یا سعی می‌كند در پیامد این نیایش، بیمار مورد نظر یا آن كودكی كه به بیماری سرخك مبتلا گشته سلامتی خود را بازیابد.


مكان اجرا:
مكان اجرا گاه در داخل آلاچیق است كه رقصندگان حول آتش در داخل آلاچیق می‌گردند و مراسم به اجرا در می‌آید. و اگر در داخل آلاچیق اجرا نشود در صحرا و در فضای باز آتشی تهیه می‌شود و در كنار آن مراسم به طور كامل اجرا می‌گردد. در كل اجرای نمایش رقص خنجر در تمام مناطق تركمن‌نشین در صحرای تركمن و شهرستان گنبد متداول است. محل وقوع روایت آن چه كه پرخوان در این مراسم از شجاعت‌ها و رشادت‌های جنگاوران و مبارزان تركمن روایت می‌كند همگی در صحرای تركمن و در بین قبایل صحرانشین تركمن به وقوع می‌پیوندند. دعاها و ذكرهای پرخوان نیز در طلب شفاعت و سلامتی افراد همین قبایل صحرانشین است. زمان اجرا این آیین نمایشی در گذشته‌های دور، قبل از اعزام جنگجویان به میدان مبارزه و یا قبل از انجام عملیات شكار برای نیروبخشی به آنان انجام می‌شد.


اما امروزه در مراسم عروسی و در شب حنابندان و در جشن‌ها و اعیاد مذهبی و ملی در قبیله‌ها و خانواده‌های تركمن انجام می‌گیرد.


گفتگو (دیالوگ):
دیالوگ در مراسم ذكر خنجر دارای دو بخش است: یكی ارتباط كلامی و آوایی بین پرخوان و هم‌سرایان؛ است به صورتی كه پرخوان اشعاری را می‌خواند و در پایان هر قطعه شعر هم‌سرایان آوای (آهِّی، آهِّی، آهْی، آهْی، آهْی) را در پاسخ به پرخوان تكرار می‌كنند. در بخش دوم اجرای «تك گویی» یا «منولوگ» توسط پرخوان است كه خطاب به آسمان از پروردگار طلب یاری، مغفرت و آمرزش می‌نماید. در مراسم ذكر خنجر زبان گفتاری به نظم و در قالب شعر بیان می‌شود. شعر و ترانه پایه‌ی اصلی اجرای مراسم رقص خنجر بر اشعاری استوار است كه توسط پرخوان خوانده می‌شود. مضمون این شعرها همان‌طور كه قبلاً هم گفته شد در گذشته شجاعت و رشادت و جنگاوری مردان تركمن در میدان نبرد بوده و امروزه بیشتر نیایش و غزل‌های عارفانه‌ای است كه در هر چه نزدیك‌تر شدن به پروردگار تأكید دارد.


حركت :
حركت هم‌سرایان بر روی یك محور دایره‌ای شكل طراحی شده است. این محور حول مركزیت خود در طول اجرای نمایش برخلاف جهت حركت عقربه‌های ساعت در حال چرخش است. افراد گروه ضمن چرخیدن بر روی این خط دایره‌ای رقص پا نیز انجام می‌دهند. پاها حالت رفت و برگشت به داخل حلقه‌‌ی دایره‌ای و خروج از آن را تكرار می‌نمایند كه در اثر این تكرار رقص خنجر شكل گرفته و تكمیل می‌گردد. در پایان مراسم در نقطه‌ای پرخوان، خنجر خود را رو به آسمان گرفته و بالا نگه می‌دارد. در این هنگام چرخش پا و حركت دایره وار هم‌سرایان كه بر خلاف جهت حركت عقربه‌های ساعت ادامه داشته، متوقف می‌گردد و دست راست همه‌ی افراد گروه در یك نقطه‌ی مشترك در آسمان بالا نگه داشته می‌شود. این تصویرسازی تداعی‌گر شكل گنبدی یك مكان مقدس است. نیز اشاره به آسمان و ارتباط با خداوند دارد. بنابر توضیح فوق در می‌یابیم كه در مراسم رقص خنجر تمام حركات از قبل طراحی شده و طبق اصولی از پیش تعیین شده انجام می‌پذیرد.


موسیقی:
آوایی كه همسرایان در حین اجرای رقص ادا می‌كنند دارای ریتم منظمی است و یك نوع موسیقی حماسی را در فضا طنین‌انداز می‌كند. پرخوان نیز با غزل خوانی و آواز خود كه گاه با نوای دلنشین دو تارش همراه است موسیقی اجرای این آیین نمایشی را تكمیل می‌نماید. با وجود عناصر موسیقایی فوق فضای شاد و نیز معنوی صحنه دو چندان گشته و مخاطبان ارتباط بهتر و عمیق‌تری با مراسم برقرار می‌سازند. در اجرای مراسم رقص خنجر توسط مردان، آوای هم‌سرایان از حیث زیر و بم بودن صوت در گروه صدایی «باریتون» (9) قرار دارد. در نوع دیگر اجرای این مراسم كه توسط زنان انجام می‌شود آوای هم‌سرایان زن در گروه صدایی «متسو سوپرانو» (10) قرار می‌گیرد.

 

 

 

 

برچسب ها
میراث | میراث فرهنگی | صنایع دستی | گردشگری | اداره میراث فرهنگی | خبرهای میراث فرهنگی | اخبار | جاذبه های گردشگری | خبر | توریست | گردشگر
لطفا ما را از نظر خود مطلع کنید
ارتباط با مدیر کل
رزومه مهندس ابراهیم کریمی
جهت ارتباط با ایشان ایـنـجــــا کلیک کنید

ملاقات عمومی با مدیرکل روز های سه شنبه از شروع ساعت اداری تا پایان ساعت اداری

سامانه ها
خدمات الکترونیک
سایر خدمات
نظر سنجی
نظرشما در مورد محتوای سایت ؟
عالی
خوب
متوسط
بد


آب و هوای استان
بازدیدهای سایت
تعداد افراد آنلاین :
بازدید امروز : 2976
بازدید دیروز : 3088
بازدید هفته : 23150
بازدید ماه : 101883
بازدید سال : 1226838
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه 05 تیر 1398 13:11


ارتباط با مدیرکل و معاونین

در صورتی که نیاز به دریافت پاسخ دارید , حتما ایمیل خود را وارد نمائید تا در اولین فرصت به درخواست شما پاسخ داده شود , در غیر این صورت پیغام شما بدون پاسخ خواهد بود
*
مردمی کارکنان اداره
*