پراکندگی جغرافیایی



پراکندگی جغرافیایی و نقشه


 

مقدمه

استان گلستان با مساحتي برابر 2222 كيلومتر مربع داراي 7 شهرستان ، 16 شهر ، 16 بخش و 45 دهستان مي با شد . شـكل  نا همواريهاي استان به گونه اي است كه بـه روشني مي توان آن را به دو قسمت جلگه اي و كوهستاني تقسيم كرد.

تحقيق و تدوين اين مطالب جهت آشنايي بيشتر دانشجويان ، محققان  و دوستداران رشته هاي صنايع دستي استان گلستان صورت پذيرفت.

مهمترين اهداف اين تحقيق باتوجه به وسعت جغرافيايي  رشته هاي بومي وغير بومي  استان ،دستيابي به رشته هاي صنايع دستي موجود در شهرها و روستاهاي استان،    دلايل فعال بودن يا عدم فعاليت آنها و ... مي باشد. لازم به ذكر است در راه تحقيق پراكندگي جغرافيايي صنايع دستي در آغاز راه  هستيم و اين پژوهش همچنان ادامه خواهد داشت.

اميد آن كه اين  تحقيق  بتواند نقطه  شروعي براي  بررسي وسيع تري پيرامون پراكندگي جغرافيايي صنايع دستي استان باشد.

 

گرگان                                                                                                         

شهرستان گرگان در بخش غربي استان واقع شده و مركز استان گلستان است.اين شهرستان از شمال به جمهوري تركمنستان ، از شرق به شهرستان علي آباد كتول ، از غرب به شهرستان كردكوي و بندرتركمن و از جنوب به ارتفاعات شاهكوه و استان سمنان متصل است.

صنايع دستي گرگان شامل رنگرزي سنتي، جاجيم بافي،سوزن دوزي سنتي، خراطي ، ابريشم بافي ، ساز سازي سنتي ، گليم بافي ، منبت ، حكاكي نقاشي ، كاشي سنتي ، سفالگري ، افزار فلزي ، معرق ، رفوگري ، مصنوعات چرمي ، قلمزني روي مس ، زين سازي ، زيور آلات سنتي ،معرق منبت ،تذهيب ،سوزندوزي بلوچ ، قلاب بافي ، تراش سنگ ، گچبري ، آجيده دوزي ، چاپ باتيك ، درودگري سنتي ، چوغا ، صحافي ، قلاب بافي و قزاق دوزي مي باشد. كه از بين رشته هاي بومي جاجيم بافي و چوغا و از بين رشته هاي غير بومي به ترتيب اولويت معرق ، كاشي سنتي، خراطي ، قلاب بافي، معرق منبت، سفالگري ،حكاكي نقاشي، افزار فلزي ، قلمزني روي مس ، چاپ باتيك و تراش سنگ و... از اهميت بيشتري برخوردارند.

جاجـيم (يكي از رشـته هاي بارز و مهم گرگان)  در زيارت انجام مي گيرد . عواملي چون نزديك بودن به شهروداشتن ‎آب و هواي مناسب، موجب رفت و آمد توريست و به وجود آوردن بازار فروش گرديده است.علاوه بر آن وجود دامداري و مواد اوليه قابل دسترس و مناسب بودن قيمت جاجيم به دليل كوچك بودن ابعاد، باعث رونق آن گشته است.

شاهكوه سفلي يكي از روستاهاي منطقه مي باشد كه بر اساس اطلاعات بدست آمده در آنجا جاجيم ، ابريشم بافي ، سوزندوزي شاهكوه و دوخت لباس محلي صورت مي گرفته است.كه از اين هنرها تنها جاجيـم و ابريشـم بافي همچنان در حال توليـد مي باشد ، اما با كيفيت پايين ، كه اين امر نيز بستگي به سرمايه بافنده دارد.

هنرمندان اين منطقه به دليل بدي وضعيت اقتصادي ، قادر به خريد مواد اوليه مرغوب جهت بافت نمي باشند ، و همين امر لطمه اي جدي به كيفيت محصولات وارد نموده و موجب گشـته در صد بالايي از هنرمندان از بافت كناره بگيرند ، واگر  اين هنـر به همين شيوه ادامه يابد ، قطعا با گذر زمان فراموش خواهد شد.  

علی آباد

شهرستان علی آباد کتول با مساحت 1160 کيلومتر مربع از شهرستان های مرکزی استان گلستان است که از شمال به شهرستانهای گنبد کاووس و آق قلا ، از غرب به شهرستان گرگان ، از شرق به شهرستان راميان و گنبد کاووس و از جنوب هم به ارتفاعات البرز و استان سمنان شهرستان شاهرود محدود است . ناهمواری های شهرستان علی آباد کتول مانند بيشتر شهرستان های استان گلستان ، از جنوب به رشته کوه های البرز شرقی و از شمال به اراضی جلگه ای منتهی می*شود .

پارچه بافی، نواربافی کتول، دوخت لباس محلی کتول، ساخت ادوات موسیقی و ساز، سوزندوزی ، آجیده دوزی و نمد مالی  از جمله صنایع دستی رایج دراین شهرستان می باشد

 

مينودشت

شهرستان  مينودشت در منتهي اليه شرق استان گلستان  واقع گرديده كه از شمال  با جمهوري تركمنستان داراي 126 كيلومتر مرز مشترك و از جـنوب با استان سمنان ، از شرق با استان خراسان شمالي و از غرب با شهرستان گنبد كاووس مرتبط است.اين شهرستان داراي سـه شهر( مينودـشت ،گاليـكش ،كلاله) ، 4 بخـش و 12 دهســتان مي باشد كه در مجموع 8/6485 كيلومتر مربع وسعت دارد.

از جمله رشته هاي بومي مينودشت، مي توان به نمدمالي و ابريشم بافي واز رشته هاي غير بومي به نگارگري و تذهيـب ، آجيده دوزي ، مصـنوعات چـرمي و سـوزندوزي بلوچ اشاره كرد.

 

كلاله

صنايع دسـتي شـهرستان كلاله شامل قـالي بافي ، نـواربافي تركمن ، ابريـشم بـافي ، سوزندوزي تركمن ، طناب بافي ، زيـور آلات و نمـد مالي است كه در اين بين دو رشته فرش و ابريشم بافي رونق بيشتري دارد و زيور آلات و نمدمالي از رشته هايي است كه در حال منسوخ شدن است.

سوزندوزي تركمن در گذشته از جمله رشته هايي بوده كه به دليل عدم بازار فروش منسوخ گشته ، اما در حال حاضر جوانان به اين سمت وسوق روي آورده و مشتاق آموزش مي باشند.

سوزندوزي تركمن در روستاهاي قاپان ، مراوه تپه ، چاتال ، قره قول و اجن سنگرلي رايج است . به طور كلي فراگيري اين رشته ها به صورت موروثي مي باشد . در قديم طراحي به شيوه سنتي وجود داشته و در اين راستا آموزشي نمي ديدند ، ولي در حال حاضر شيوه مدرن انجام شده و توسط مربيان آموزش داده مي شود .  ابريشم بافي در روستاهاي قوجه مـز ، اجن سنگرلي ، گلي داغ ، اجن توتلي و قاپان انجام شده و منبع درآمدي براي خانواده ها محسوب مي شودكه بيشتر توسط خانم ها صورت مي پذيرد.

تعدادي از هنرمندان مواد اوليه مورد نياز خود كه ابريشـم مي باشد را از بازار تهـيه مي كنند و بعضي نيز خود مبادرت به پرورش كرم ابريشم و نوقان داري مي نمايند. در واقع مي توان يكي از دلايل اقبال عمومي به ابريشـم بافي را وجــود تغذيه كرم ابريشم (درخت توت ) دانست.

نمد مالي از رشته هايي است كه به دليل هزينه بالا ، زحمت زياد و نيز وجود توليدات ماشـيني  (موكـت و فرش ) طرفـدار چنداني ندارد ، كـه در واقـع علت ركـود آن را مي توان نبودن بازار مناسب دانست و. در حال حاضر به ندرت در روستاي دـنه ديده مي شود.

رشته طناب بافي ( كه جنس آن از پشم است.) در روستاي حاجي بيگ ، سر پرده در مراوه تپه و قاليبافي در روستاهاي پيش كمر ، ملاشيخ گين ليك ، دوزين و گـركـز انجام مي گيرد ، كه بيشتر از نخ هاي پشمي استفاده مي كنند و ابريشم به دليل هزينه بالا كاربرد چنداني ندارد.

عوامل جوي و محيطي نيز در روي آوردن مردم به صنايع دستي تاثير گذار است ، به طوري كه در فصل تابستان به علت مسـاعد بودن هوا و عدم نياز به مكـان و امكـانات خاص براي فرش و ابريشم بافي شرايط مناسب مي باشد.

يكي از دلايلي كه موجب شده است مردم به فرش يا طناب بافي روي آورند ، وجود دامداري است كـه در واقـع مواد اوليه مورد نيـاز را در اختـيار آنهـا قـرار مي دهـد و ريسندگي ، تاب دادن و چله كشي نيز به عهده خودشان مي باشد . علاوه بر آن اخيرا دستمزد بافنده ها نيز بالا رفته است.

به طور كلي صنايع دستي در كلاله فروش خوبي ندارد و بيشتر محصولات توليد شده در شهرهاي اطراف و خارج از استان خصوصا تهران و مشهد مورد توجه مي باشد.    

             

بندر تركمن

شـهرستان تركـمن از شهرستانهاي غرب استان گلستان است كـه از طرف شـمال بـه جمهوري تركمنستان و از طرف جنوب شرقي به شهـرستانهاي گرگان و علـي آباد و از طرف جنوب به شهرستان كـردكـوي و از طرف غرب به درياي خـزر و شـهرستان بنـدرگـز مرتبط است . اين شهرستان داراي 190202 كيلومتر مربع مساحت دارد و از نظر تقسيمات داخلي داراي 2 بخش، 30 دهستان و دو شهر ( بندر تركمن و گميشان) مي باشد.

 در منطقه  بندر تركمن و روستاهاي اطرافش رشته هاي سوزندوزي تركمن ، گليم بافي ، ساخت دو تار تركمني ، پيكره تراشي ، نواربافي ، آلاجيق ،نمد ،قزاق دوزي ، گلدوزي ، رفوگري و زيور آلات تركمن انجام مي گيرد.

تهيه مواد اوليه به طور عمده در منطقه و استان انجام مي گيرد.اما گاهي هنرمندان به تهيه مواد اوليه از تهران ،تبريز ، اصفهان و مشهد مبادرت مي ورزند.

قالي بافي در منطقه كمتر كار مي شود و دليل عمده آن گراني خامه و دستمزد ناچيز و فروش پايين مي باشد.

رشـته هـاي صنايع دسـتي عـموما نـسل به نسـل انتقال مي يابند امـا امـروزه از طـريق كلاسهاي آموزشي نيز امكان پذير گشته است ، به طوريكه اين حرفه ها را به عنـوان شغل اصلي خود پذيرفته اند و از اين راه به اقتصاد خانواده كمك مي كنند.

نمد مالي از جمله رشته هايي است كه در شهر بندر تركمن به ندرت انجام گرفته اما اغلب در روستـاهاي منطقه بيشتر كار مي شود و اين بـدان خاطـر است كه بهداشـت تاسيس دامداري در شهرها را ممنوع اعلام نموده است.

يكي ديگر از دلايل عـدم استفاده نمد ، مرطوب بودن منطـقه است كه محيط مناسبي براي پرورش بيد مي باشد. اما چون گنبد آب و هواي خشك تري دارد بيشتر از نمد استفاده مي شود.

از جمله رشته هاي منسوخ شده بندرتركمن مي توان به كلاهك(تلفك )،پلاس بافي ،چاروق و زيور آلات اشاره كرد. دليل اصلي از بين رفتن اين رشته ها تهيه مواد اوليه مي باشد.

ضـمن اينـكه كلاهـدوزي و چاروق به دليل عدم استفاده در شهـر و نبـود سـازنده ، و پلاس به خاطر مشكل بودن نوع بافت و عدم حوصله جوانان و زيور آلات به دليل نياز به امكانات خاص و عدم حمايت دولت ، صورت نمي گيرد.

اما امروزه به دليل برقراري ارتباط بيشتر با تركمنستان و مبادلات كالا ، محصولاتي چون زيور آلات و پلاس رو به رشد مي باشند.

 

گنبد

شهرستان گنبدكاووس در بخش شرقي استان گلستان واقع شده كه از طرف شمال با جمهوري تركمنستان،از طرف غرب با شهرستان علي آباد، از طرف شرق با شهرستان مينودشت و از طرف جنوب به استان سمنان محدود مي شود.

مساحت اين شهرستان 8/6856 كيلومتر مربع است و از نظر تقسيمات داخلي مشتمل بر 4 بخش ، 11 دهستان  و 5 شهر ( گنـبد ، ‎آزادشـهر ، خان ببين ، راميان و دلند ) است.

صنايع  دستي شهرسـتان گنـبد شامل سوزن دوزي تركـمن ،قالي بـافي ،گليـم بـافي، پلاس،زيور آلات تركمن، سوزن دوزي بلوچ،ساز سازي سنتي ، نمد مالي، آلاچيق ، ابريشـم بافي تركـمن ، نوار بافي تركمن و رنگـرزي طبيعي مي باشد . كه در اين بين سوزندوزي تركمن،پلاس ، قالي بافي ، دوتار تركمن ، و زيور آلات از رواج بيشتري برخوردار است

قالي بافي از جمله رشته هايي است كه با  وجود تولـيدات موكتي ، تنوع در طـرح و  رنگ و نيز قيمت ارزانتـر منسوخ شده بود ولي در حـال حاضر به خاطـر اصيل بودن فن هنوز در بين اقوام تركمن رايج مي باشد.

در اكثر روستاهاي گنبد مانند داشلي برون ، آق آباد ، سلطانعلي و ... سـوزنـدوزي تركمن ، قالي ، پلاس و در روستاي كسر پارجه بافي سنتي كار مي شود  و به دليل وجود اقوام مهاجـر زابلي و سيستاني و بلـوچي سوزندوزيهاي خـاص نيـز به چشـم مي خورد. عده اي از هنـرمندان مـواد اوليه مورد نياز خود را از بازار تهيه مي كنند  و تعدادي رنگرزي پشم را خودشان انجام مي دهند. ساخت دو تار تركمني نيز از جمله حـرفه هايي است كه در بيـن تركـمنان منطقه به علت فرهنگ و سنت خاص خودشان ، رايج مي باشد ، به طوريكه اكثر جوانان اين قوم مشتاق يادگيري مي باشند و بيشتر در مجالس شادي و اعياد مورد استفاده قرار مي گيرد. زيور آلات تركـمن از رشته هايي است كـه در گذشته رواج چـنداني نداشته ولي در حال حاضر به علت استقبال مردم ، امكانات بيشتر ، بزرگي شهر و تركمن نشين بودن منطقه از رشد چشمگيري بر خوردار گشته است . هنرمندان اين رشته مواد اوليه مورد نيـاز خـود را از مشـهد و تهـران تهيه مي كنند و تا حـد ممكن سعي كرده اند طراحي جديد را با حفظ اصالت تركمن در كار خويش نشان دهند. توليدات زيورآلات كه بيشتر نقره را شامل مي شود، در سطح استان و حتي بازارهاي  داخلي و خارجي به فروش مي رسد ، اما قسمت عمده محصولات در مناطق تركمن نشين به خصوص گنبد به مصرف مي رسد . لازم به ذكر است كه در گذشته قـزاقـها عمده مصرف كننده زيور آلات تركمن بوده اند. امروزه كشور پاكستان نيز به شبيه سازي هايي در زمينه زيور آلات تركمن پرداخته است.

ابريشـم بافي ، نواربـافي ، جهك و نمـد از رشـته هايي است كه به علت مشكل بودن تهيه مواد اوليه و نيز عدم استقبال مردم منسوخ شده است . يكي ديگر ازدلايل منسوخ شدن ابريشم بافي عدم رقابت آن ، از نظر طرح و رنگ با پارچه هاي موجود در بازار مي باشد.

 

آزادشهر

يـكي از شهرهاي شهرسـتان گـنبد آزادشهر است كـه صنايع دسـتي آن شامل سـوزن دوزي بلوچ ، ابريشم بافي ، سوزن دوزي سنتي ، لباس محلي ، قالي بافي و گليم بافي مي باشد . به دليل وجود قوم مهاجر بلوچ در منطقه سوزن دوزي بلوچ در روستاهاي نيلي ، حاجي نبي ، سبزواري ، گلها و نظام آباد و ... به چشم مي خورد.

ابريشم بافي در روستاهاي مرزبون ، نوده خاندوز و ... ، سـوزن دوزي سنتي و لبـاس محلي در روستاهاي سوسرا ، وطن انجام مي شود كه در فصل زمستان به دليل تعطيل بودن كشاورزي رونق بيشتري دارد.

از رشته هاي منسوخ شده منطقه مي توان به سفالگري بلوچ ، نمد مالي و پلاس اشاره كرد.از دلايل متوقف شدن رشد قالي ، عدم وجود دامداري و كوچ نشين بودن مردم مي باشد.

درگذشته بلوچهاي ساكن آزادشهر به شيوه دستي (فتيله اي) به ساخت ظروف سفالي مي پرداخـتند ، اما امروزه به دليل پيشرفته شدن چرخهاي سفالگري اين حـرفه در اين منطقه منسوخ شده است.     

 




ارتباط با مدیرکل و معاونین

در صورتی که نیاز به دریافت پاسخ دارید , حتما ایمیل خود را وارد نمائید تا در اولین فرصت به درخواست شما پاسخ داده شود , در غیر این صورت پیغام شما بدون پاسخ خواهد بود
*
مردمی کارکنان اداره
*